Jasny pierścień wokół Słońca lub Księżyca to nie złudzenie, tylko efekt światła przechodzącego przez drobne kryształki lodu w wysokich chmurach. Zjawisko nazywa się halo i w naszym klimacie widuje się je dość często, o ile wie się, kiedy spojrzeć w niebo.
Czym jest halo i skąd się bierze
Halo powstaje w chmurach pierzastych, zwłaszcza w cienkiej, mlecznej zasłonie chmur zwanej cirrostratusem. Chmury te unoszą się na dużej wysokości, gdzie jest bardzo zimno, więc nie tworzą ich kropelki wody, lecz miliardy maleńkich kryształków lodu.
Kryształki te mają zwykle kształt sześciokątnych słupków lub płytek. Światło Słońca albo Księżyca wpada do kryształka przez jedną ścianę, załamuje się w nim i wychodzi przez inną. Działa to podobnie jak w szklanym pryzmacie: kryształ odchyla promienie i trochę rozdziela barwy. Ponieważ kryształków jest ogromna liczba i są ustawione w różny sposób, część z nich zawsze odchyla światło w stronę obserwatora, a efekty nakładają się na siebie jako świetlisty łuk lub okrąg.
Dlaczego pierścień ma właśnie taki rozmiar
Najczęstsza odmiana to halo 22-stopniowe. Liczba ta wynika z geometrii kryształka: światło przechodzące przez dwie ściany ustawione względem siebie pod kątem 60 stopni jest odchylane najczęściej o około 22 stopnie. Dlatego niemal każde takie halo ma podobną średnicę, niezależnie od miejsca i pory roku.
Kilka cech pomaga rozpoznać to zjawisko:
- wnętrze pierścienia wydaje się ciemniejsze niż niebo na zewnątrz,
- wewnętrzna krawędź jest ostra i lekko czerwonawa,
- zewnętrzna krawędź jest rozmyta i bardziej niebieskawa lub biała,
- wokół Księżyca halo wygląda zwykle na bladobiałe, bo światło księżycowe jest zbyt słabe, żeby oko wyraźnie odbierało kolory.
Rozmiar łatwo ocenić dłonią. Przy wyciągniętej ręce rozpiętość od kciuka do małego palca to mniej więcej 20 stopni, czyli promień halo jest zbliżony do tej rozpiętości.
Inne zjawiska z tej samej rodziny
Jeśli w chmurach jest dużo lodowych kryształków, halo rzadko występuje samo. Obok niego można zobaczyć:
- Psy słoneczne (parhelia) – jasne, czasem tęczowo zabarwione plamy po obu stronach Słońca, na wysokości halo 22°. Powstają na płaskich kryształkach opadających poziomo.
- Słupy świetlne – pionowe smugi światła nad Słońcem lub pod nim, szczególnie efektowne przy wschodzie i zachodzie. Podobne słupy bywają widoczne nad ulicznymi lampami w mroźne noce.
- Halo 46-stopniowe – większy, znacznie słabszy i rzadszy pierścień, który łatwo przeoczyć.
- Łuk okołozenitalny – kolorowy łuk wysoko nad Słońcem, przypominający odwróconą tęczę.
Nie należy ich mylić z koroną. To mniejsze, intensywnie barwne pierścienie tuż wokół Księżyca lub Słońca. Powstają nie przez załamanie światła w lodzie, lecz przez jego ugięcie na kropelkach wody w niższych chmurach, na przykład w chmurach średnich.
Czy halo zapowiada pogodę
Od dawna uważa się, że aureola wokół Słońca lub Księżyca zwiastuje zmianę pogody. W tym przekonaniu jest sporo prawdy. Cirrostratus często pojawia się przed zbliżającym się frontem ciepłym, a z nim zwykle nadchodzą gęstnące chmury i opady. Od pojawienia się halo do zmiany pogody mija często kilkanaście godzin lub doba.
Nie jest to jednak reguła bez wyjątków. Chmury z lodu mogą się rozproszyć, a front może przejść bokiem lub osłabnąć. Halo traktujmy więc jako wskazówkę, że atmosfera się zmienia, a nie jako pewną prognozę. Jeśli planujesz wyjazd lub pracę na zewnątrz, sprawdź aktualną prognozę.
Jak bezpiecznie obserwować i fotografować halo
Najważniejsza zasada: nie patrz bezpośrednio w Słońce, nawet gdy jest przesłonięte cienką warstwą chmur. Może to uszkodzić wzrok. Halo świetnie widać, gdy Słońce zasłonisz sobie ręką, słupem, dachem lub gałęzią.
Kilka praktycznych wskazówek:
- Wybierz miejsce z otwartym widokiem na niebo i znajdź coś, za czym możesz ukryć tarczę Słońca.
- Halo 22° ma średnicę ok. 44 stopni, więc do zdjęcia potrzebny jest szeroki kąt. W telefonie wybierz aparat szerokokątny lub zrób kilka zdjęć i połącz je w panoramę.
- Ustaw ekspozycję na jasne niebo, żeby nie prześwietlić pierścienia. Przy fotografowaniu halo wokół Księżyca przydaje się statyw lub oparcie telefonu.
- Obserwuj niebo także w zimie. Mroźne, spokojne dni sprzyjają zjawiskom lodowym, a kryształki mogą tworzyć się nawet blisko ziemi.
Warto też zapamiętać, że halo nie jest ograniczone do jednego miejsca. To samo zjawisko widzą jednocześnie wszyscy w okolicy, choć każdy widzi je nieco inaczej, bo patrzy na inne kryształki. Jeśli więc zobaczysz pierścień wokół Księżyca w pogodny wieczór, spójrz jeszcze raz za godzinę lub dwie. Zmiana wyglądu chmur często wiele mówi o tym, co dzieje się wysoko nad nami.
O autorze
