Wystarczy chwila, by ktoś wyrobił sobie o nas opinię, a potem bywa ona zaskakująco uparta. Za tym stoją dwa mechanizmy psychologiczne: efekt pierwszeństwa i efekt aureoli. Warto je znać, bo działają na nas wszystkich, także wtedy, gdy oceniamy innych.
Na czym polega efekt pierwszeństwa
Efekt pierwszeństwa oznacza, że informacje, które poznajemy jako pierwsze, mają większy wpływ na nasz obraz człowieka, sytuacji czy rzeczy niż te, które docierają do nas później. Pierwsze dane stają się punktem odniesienia, a reszta jest do niego dopasowywana.
Dobrze ilustruje to prosty przykład z badań psychologicznych. Dwóm grupom podaje się opis tej samej osoby, złożony z tych samych cech. W jednej grupie lista zaczyna się od cech pozytywnych (np. inteligentny, pracowity), a kończy na negatywnych (np. uparty, zazdrosny). W drugiej kolejność jest odwrócona. Choć opis jest identyczny, osoba z „pozytywnym początkiem” zwykle jest oceniana lepiej.
W życiu codziennym widać to na każdym kroku: pierwsza rozmowa kwalifikacyjna, pierwszy dzień w nowej pracy, pierwsze spotkanie z nauczycielem swojego dziecka, pierwsza wizyta u fachowca. To, co się wtedy wydarzy, rzuca cień (albo blask) na wszystko, co nastąpi potem.
Czym jest efekt aureoli
Efekt aureoli to skłonność do przenoszenia jednej wyrazistej cechy na całościowy obraz człowieka. Jeśli ktoś robi dobre wrażenie pod jednym względem, np. jest uśmiechnięty, zadbany albo swobodnie mówi, to zakładamy, że jest też kompetentny, uczciwy i miły. Nikt tego nie sprawdził, to tylko nasz skrót myślowy.
Działa to także w drugą stronę. Gdy jedna cecha nam przeszkadza, na przykład spóźnienie, niestaranny strój czy nieśmiały uścisk dłoni, łatwo uznajemy, że cała reszta też będzie słaba. Czasem nazywa się to efektem rogów, czyli „odwróconą aureolą”.
Oba efekty często działają razem. Pierwsza informacja ustawia ton (efekt pierwszeństwa), a jedna rzucająca się w oczy cecha koloruje wszystko inne (efekt aureoli).
Dlaczego tak trudno to zmienić
Nasz mózg lubi oszczędzać wysiłek. Świat jest skomplikowany, więc szybko tworzymy uproszczone obrazy ludzi i sytuacji. Gdy taki obraz już istnieje, kolejne informacje oceniamy przez jego pryzmat.
- Szukamy potwierdzeń. Zwracamy uwagę na zachowania pasujące do pierwszej opinii, a te niepasujące łatwo pomijamy.
- Tłumaczymy wyjątki. Jeśli osoba, którą uznaliśmy za sympatyczną, zrobi coś nieprzyjemnego, mówimy sobie: „miała zły dzień”. Ta sama sytuacja u kogoś, kogo od początku nie lubimy, od razu „dowodzi”, jaki jest naprawdę.
- Nie lubimy zmieniać zdania. Przyznanie się do pomyłki wymaga wysiłku, a wygodniej jest trzymać się tego, co już myślimy.
Dlatego zmiana opinii zwykle wymaga nie jednego dobrego gestu, ale powtarzalnych, spójnych sygnałów przez dłuższy czas.
Jak zadbać o dobre pierwsze wrażenie
Nie chodzi o udawanie kogoś innego, tylko o to, by nie zaprzepaścić szansy na pokazanie swoich atutów. Kilka prostych zasad pomaga:
- Bądź przygotowany. Wiedza o tym, z kim i po co się spotykasz, zmniejsza stres i pozwala zachować się naturalnie.
- Zadbaj o czas i porządek. Punktualność i schludny wygląd to proste sygnały szacunku dla rozmówcy.
- Patrz na rozmówcę i słuchaj. Kontakt wzrokowy, spokojny ton głosu i zadawanie pytań działają lepiej niż najlepiej wyćwiczona przemowa.
- Zacznij od konkretu. Jasno przedstaw się i powiedz, o co ci chodzi. Chaotyczny początek zostaje w pamięci.
- Uważaj na pierwsze minuty. To właśnie wtedy rozmówca „ustawia” swoją opinię, więc warto się wtedy skupić.
Co zrobić, gdy pierwsze wrażenie nie wyszło
Każdemu zdarza się potknięcie. Jeśli zrobiłeś złe wrażenie, nie próbuj go zatuszować nadmiernymi tłumaczeniami. Lepiej krótko przyznać się do błędu, np. do spóźnienia, a potem po prostu konsekwentnie pokazywać swoje zalety. Spójne zachowanie w kolejnych kontaktach stopniowo zmienia obraz, choć wymaga to czasu.
Warto też popatrzeć na siebie jako na oceniającego. Gdy poznajesz kogoś nowego, zadaj sobie kilka pytań:
- Co o tej osobie naprawdę wiem, a co sobie dopowiedziałem?
- Czy jedna cecha, np. wygląd lub sposób mówienia, nie wpływa na całość mojej oceny?
- Czy ocenił(a)bym ją tak samo, gdybym poznał(a) ją w innej kolejności, np. najpierw jej pracę, a potem osobiście?
W sytuacjach, w których ocena ma duże znaczenie, np. przy rekrutacji, ocenie pracy czy wyborze usługodawcy, pomagają jasne kryteria ustalone wcześniej. Przydaje się też spisanie wniosków po każdym etapie zamiast opierania się na ogólnym „wrażeniu”. Dobrym nawykiem jest również odczekanie z decyzją do następnego dnia, kiedy pierwsze emocje opadną.
Efekt pierwszeństwa i efekt aureoli nie są oznaką głupoty czy złej woli. To naturalne skróty działania naszego umysłu. Gdy je rozumiemy, łatwiej zadbać o własny wizerunek i uczciwiej oceniać innych, dając im szansę na pokazanie czegoś więcej niż pierwsze pięć minut.
O autorze
